نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 هیأت علمی/ دانشگاه محقّق اردبیلی

2 هیأت علمی/ دانشگاه آزاد اسلامی- واحد زنجان

3 دانش آموخته زبان و ادبیات فارسی/ دانشگاه محقق اردبیلی

چکیده

شاعران پارسی­سرا از ابتدای پیدایش شعر، از ظرفیّت­های گوناگون زبان و الفاظ برای کشف مضامین تازه و بکر بهره برده­اند. با وجود پژوهش­های متعدّدی که در این باره انجام شده­است، واژه­هایی وجود دارند  که علیرغم داشتن بسامد بالا و نقش قابل تأمّل آن­ها در پهنه­ی ادب فارسی، تاکنون تحقیق و پژوهشی درباره­ی آن واژه­ها صورت نگرفته­است. واژ­ه­ی «اسپند» از جمله­ی آن واژه­هاست. پژوهش حاضر سیر تحوّل و تطوّر معنایی این مضمون را از ابتدای پیدایش شعر فارسی، (قرن سوم) تا سده­ی حاضر مطالعه کرده­است. حاصل پژوهش نشان می­دهد که در شعرِ سبک خراسانی و عراقی، مضمون­های ابداع شده تنوّع چندانی ندارد و می شود آن­ها را در چند مؤلّفه­ی کلّی دسته­بندی کرد: مثل دفع چشم زخم، تشبیه به خال، تشبیه به مردمکِ چشم و...؛ امّا با ظهور سبک هندی و ظهور شاعران نازک­خیال این سبک، این واژه چنان مورد توجّه قرار می­گیرد که از آثار این سبک، می­توان صدها بیت درباره­ی اسپند به دست آورد. به گونه­ای که گاه، این کلمه در قالب ردیف اسمی نیز به کار برده شده­است. با وجود آن­که این واژه در شعر معاصر نیز ظهور و بروز دارد، امّا از نظر مضمون، تنوّع چندانی ندارد و بیش­تر همان مضامینی است که در دو سبک خراسانی و عراقی کاربرد داشته­است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.

ابوالخیر، ابوسعید (1384). مجموعه رباعیات ابوسعید ابوالخیر، مقدّمه اسماعیل شاهرودی، چاپ دوم، تهران: هنرآفرین.

اسلامی ندوشن، محمّدعلی (1390). داستان داستان­ها، تهران: شرکت سهامی انتشار.

امین­پور، قیصر (1388). نیمایی­ها، تهران: دفتر شعر جوان.

انوری، اوحدالدین محمدبن محمد (1376). دیوان انوری، با مقدمه سعید نفیسی، چاپ اوّل، تهران: نگاه.

انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن، جلد 1، تهران: انتشارات سخن.

اوحدی (1340). کلیات اوحدی اصفهانی (معروف به مراغی)، با تصحیح و مقابله و مقدّمۀ سعید نفیسی، چاپ اوّل، تهران: امیر کبیر.

بابا فغانی شیرازی (1385). دیوان اشعار بابا فغانی شیرازی، چاپ چهارم، تهران: اقبال.

بهار، محمّد­تقی. (1387). دیوان ملک­الشّعرای بهار، تهران: نگاه.

بیدل، عبدالقادر. (1387). غزلیّات میرزا عبدالقادر دهلوی، بر اساس نسخه­ی مصحّح خال محمّد خسته و خلیل­الله خلیلی، تهران: زوّار.

پورداود، ابراهیم. (1380). فرهنگ ایران باستان، تهران: اساطیر.

حافظ، شمس­الدین محمّد. (1385). دیوان حافظ، به تصحیح بهاءالدین خرّمشاهی، چاپ پنجم، تهران: دوستان.

خاقانی، بدیل­بن علی. (1374). دیوان خاقانی شروانی، تصحیح و تعلیقات ضیاءالدین سجادی، چاپ پنجم، تهران: زوار.

دبیرسیاقی، محمّد (1374). پیشاهنگان شعر پارسی، چاپ اوّل، تهران: علمی و فرهنگی.

دهخدا، علی­اکبر. (1377). لغت­نامه­ی دهخدا، زیر نظر: محمّد معین و سیّد جعفر شهیدی،  جلد 2 و 4 و6، تهران: مؤسسه­ی انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

ـــــــــــــــ. (1374). امثال و حکم، چاپ هشتم، تهران: امیرکبیر.

سعدی، مصلح­­بن عبدالله (1386). کلیات سعدی، بر اساس نسخه­ی محمد علی فروغی، چاپ دوم، تهران: بادبادک.

سنائی، مجدود بن آدم (1388). دیوان حکیم سنائی غزنوی، چاپ سوم، تهران: نگاه.

سیّدای نسفی، میرعابد (1382). دیوان سیدای نسفی، به اهتمام حسن رهبری، تهران: انتشارات بین­المللی الهدی.

ــــــــــــــ (1391). طلسم اتّحاد (گزیده اشعار حزین لاهیجی به کوشش جواد محمّد زمانی)، انتشارات تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر.

سوزنی سمرقندی، محمّدبن علی. (1337). دیوان حکیم سوزنی سمرقندی، با معانی و تفاسیر ناصرالدین شاه حسینی، تهران: امیرکبیر.

صدقی­نژاد، رضوان (1383). خرافات چیست؟، تهران: گلمهر.

طاهری، سید محمود (1382). فرهنگ ریشه­یابی واژه­ها، تهران: اندیشه­های گوهربار.

ظهیری فاریابی، ابوالفضل طاهر بن محمد (1389). دیوان ظهیری فاریابی، با تصحیح و مقدمه اکبر بهداروند، تهران: نگاه.

عطار، فریدالدین محمّد (1374). دیوان عطّار، تصحیح تقی تفضّلی، چاپ هشتم، تهران: علمی و فرهنگی.

فرّخی، علی­بن جولوغ (1331). دیوان حکیم فرّخی سیستانی، تصحیح علی عبدالرّسولی، تهران: مطبعه­ی مجلس.

فردوسی، ابوالقاسم (1386). شاهنامه فردوسی (به تصحیح ژول مُل)، چاپ دهم، تهران: بهزاد.

فروغی بسطامی، میرزا عبّاس (1376). دیوان فروغی بسطامی، بر اساس ده نسخه، گردآوری و پژوهش حمیدرضا قلیچ­خانی، چاپ اوّل، تهران: روزنه.

لاهیجی، حزین. (1374). دیوان حزین لاهیجی، به تصحیح ذبیح­الله صاحبکار، نشر سایه.

محتشم کاشانی، کمال­الدین علی (1378). دیوان کامل مولانا محتشم کاشانی، به تصحیح و کوشش مصطفی فیض کاشانی، انتشارات حوزه­ی هنری.

مسعود سعد سلمان (1374). دیوان مسعود سعد، با مقدّمه­ی رشید یاسمی، چاپ اوّل، تهران: نگاه.

منزوی، حسین (1388). مجموعه اشعار، تهران: آفرینش و نگاه.

مولانا، جلال­الدین محمّد (1371). مثنوی معنوی مولانا جلال­الدین محمّد بلخی، نسخه­ی نیکلسون، فرهنگ لغات و اِعراب از عزیزالله کاسب، چاپ اوّل، تهران: انتشارات گلی.

ـــــــــــــــــــــــ (1387). کلیات دیوان شمس، مطابق نسخه­ی تصحیح شده­ی بدیع­الزّمان فروزانفر، چاپ چهارم، تهران: نگاه.

میهن دوست، محسن (1380). پژوهش­های عمومی فرهنگ عامه، تهران: توس.

ناصر­خسرو، ابومعین حمیدالدین ناصربن خسرو قبادیانی بلخی (1380). دیوان اشعار، تصحیح مجتبی مینوی، به اهتمام سید نصرالله تقوی، تهران: معین.

نظامی، الیاس­بن یوسف. (1382). کلیات (خمسه نظامی)، مطابق با نسخه­ی تصحیح شده­ی وحید دستگردی، چاپ چهارم، تهران: علم.

38.هدایت، صادق. (1356). نیرنگستان، چاپ دوم، تهران: جاویدان.