نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نیشابور، نیشابور، ایران.

2 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نیشابور، نیشابور، ایران

3 استاد زبان و ادبیات عربی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

چکیده

تقابل­ ها که در دو سطح واژگانی و معنایی نمود می ­یابند، این امکان را برای خالق اثر اندرزی فراهم می­آورند تا با ایجاد فضای مقایسه­ ای، زمینه­ های لازم را برای افزایش درک مخاطب فراهم آورد. در میان ادیبان فارسی­ زبان، مولانا با تکیه بر قابلیت­ های تقابل واژگانی و معنایی، مهم­ترین اندیشه­ های اندرزی و عرفانی مورد نظر خود را در مجالس سبعه و فیه­ مافیه تشریح کرده و موفق به ایجاد قاعدۀ دو­قطبیِ اخلاق/ ضد اخلاق شده است. در این مقاله، اشعار به کار رفته در این دو اثر منثور، بر پایۀ نظریۀ تقابل­ های دوگانه و روش توصیفی و تحلیل محتوا بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان می­ دهد که مولانا به تناسب مخاطبان خود که غالباً از اقشار سطح پایین جامعه بوده­ اند، از تقابل­ های تعلیمی واژگانی بیشتر استفاده کرده است؛ چراکه برای درک آن، نیاز به دانش چندان بالایی نیست. او در این سطح، به تقابل میان آن سرا/ این جهان؛ جوهر/ عرَض؛ خلوص/ نفاق؛ خدابینی/ خودبینی؛ هوشیاری/ غفلت؛ خودسازی/ نفس­گرایی؛ انعطاف­ پذیری/ عدم انعطاف پرداخته است. در قلمرو تقابل­ های معنایی نیز، به مورادی چون: عمل نیکو/ عمل بد؛ علم و خردورزی/ جهل و بی­ خردی؛ توکل بر خدا و تدبیر او/ عدم توکل به خدا و تدبیر او؛ سرای باقی/ سرای فانی؛ دادورزی/ ستمکاری اشاره شده ­است.

کلیدواژه‌ها

آزادبرمکی، تقی (1381) نظریه­های جامعه­شناسی. تهران: سروش.

آشوری، داریوش (1385) عرفان و رندی در شعر حافظ. چاپ ششم. تهران: مرکز.

احمدی، بابک (1388) ساختار و تأویل متن. چاپ دهم. تهران: مرکز.

اسکولز، رابرت (1383) درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمۀ فرزانه طاهری. چاپ دوم. تهران: آگه.

بارت، رولان (1370) عناصر نشانه­شناسی. ترجمۀ مجید محمدی. تهران: الهدی.

برتنس، هانس (1384) مبانی نظریۀ ادبی. محمدرضا ابوالقاسمی. تهران: ماهی.

چندلر، دانیل (1386) مبانی نشانه­شناسی، ترجمۀ مهدی پارسا. تهران: سورۀ مهر.

حقیقت، صادق (1385) روش­شناسی علوم سیاسی. چاپ اول. قم: دانشگاه مفید.

حیدری، فاطمه (1392) واژه­نامۀ فلسفی و کلامی آثار منثور ناصرخسرو. چاپ اول. تهران: زوار.

رسولی، عین­الله (1389) هستی پویا از نظر مولوی. چاپ اول. تهران: فرتاب.

سوسور، فردیناند و دیگران (1380) ساختارگرایی، پساساختارگرایی و مطالعات ادبی. گروه مترجمان. به کوشش فرزان سجودی. تهران: حوزۀ هنری.

فتوحی، محمود (1391) سبک­شناسی؛ نظریه­ها، رویکردها و روش­ها. چاپ اول. تهران: سخن.

کالر، جاناتان (1388) بوطیفای ساختارگرا. ترجمۀ کوروش صفوی. تهران: مینوی خرد.

کالینز، جف (1380) دریدا: قدم اول. ترجمۀ علی سپهران. تهران: پردیس دانش و شرکت نشر و پژوهش شیرازۀ کتاب.

مجلسی، محمدباقر(1403ه.ق) بحارالأنوار الجامعه لدرر أخبار الائمه الأطهار. ج2.بیروت: دار احیاء التراث العربی.

مقدادی، بهرام (1378) فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی (از افلاطون تا عصر حاضر). تهران: فکر روز.

مولوی، جلال­الدین محمد (1355) مجالس سبعه. به اهتمام احمد رمزی آق­یورک. با مقدمه­ای از ولد چلبی ایزبوداق. استانبول: بی­نا.

_______________  (1386) فیه­مافیه. به تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر. تهران: نگاه.

همایی، جلال­الدین (1376) مولوی­نامه؛ مولوی چه می­گوید؟. ج1. چاپ نهم. تهران: هما.

مقالات

    پورمختار، محسن و نادری­پور، منصور و رمشکی، سعید (1393) کاربرد تعلیمی داستان­های مثنوی در اجرای نمایش­های کاربردی برای کودکان و نوجوانان، پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی دانشگاه آزاد اسلامی دهاقان. سال 6، شمارۀ 21، صص 156-127.

    چهری، طاهره و سالمیان، غلامرضا و یاری، سهیل (1392) تحلیل تقابل­ها و تضادهای واژگانی در شعر سنایی، پژوهش­های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال 7، شمارۀ 25، صص 158-141.

    حیاتی، زهرا (1388)  بررسی نشانه­شناختی عناصر متقابل در تصویرپردازی اشعار مولانا، مجلۀ نقد ادبی. سال 2، شمارۀ 6، صص 24-7.

    داورپناه، امیر (1390) پیوند اندیشه و کلام مولوی با معارف و تعالیم صوفیان، کهن­نامۀ ادب پارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال 2، شمارۀ 1، صص 46-21.

    رزاق­شعار، زینب (1387) بررسی درون­مایه­های تعلیمی در رباعیات مولوی، مجلۀ نامۀ پارسی. شمارۀ 46و47، صص 133-114.

    زندی، حاتم (1393) سیر انسانی در صورت حیوانی (بررسی فضیلت­ها و رذیلت­های اخلاقی در حکایات جانورمحور مثنوی)، پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی دانشگاه آزاد اسلامی دهاقان. سال 6، شمارۀ 24، صص 204-173.

    عمران­پور، محمدرضا (1386) اهمیت عناصر و ویژگی­های ساختاری واژه در گزینش واژگان شعر،.مجلۀ گوهر گویا. دورۀ 1، شمارۀ 1، صص 180-153.

    گذشتی، محمدعلی و کاکاوند قلعه­نویی، فاطمه (1393) آموزه­های تعلیمی مثنوی مولوی در حوزۀ آسیب­های اجتماعی، پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی دانشگاه آزاد اسلامی دهاقان. سال 6، شمارۀ 21، صص 108-81.

    نجفی بهزادی، سجاد و صفری، جهانگیر و صادقی، اسماعیل (1394) بررسی سهم نوجوانان از مفاهیم تعلیمی تربیتی مثنوی (بر اساس داستان­های بازنویسی شدۀ جعفر ابراهیمی شاهد و احمد نفیسی از مثنوی)، فصلنامۀ پژوهش­های ادبی و بلاغی. سال 3، شمارۀ 10، صص 75-62.

    نوروزپور، لیلا (1392) حرص و طمع در مثنوی مولوی و مقایسۀ آن با چهار اثر در حوزۀ ادبیات تعلیمی، فصلنامۀ تخصصی سبک­شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). سال 6، شمارۀ 1، صص 444-431.

    یلمه­ها، احمدرضا (1395) بررسی خاستگاه ادبیات تعلیمی منظوم و سیر تطور و تحول آن در ایران، پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی دانشگاه آزاد اسلامی دهاقان. سال 8، شمارۀ 29، صص 90-61.