نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.

چکیده

مطالعات نشان می­ دهد که زندگی زنان در طول تاریخ همواره با فراز و فرود و اغلب بی­ عدالتی و تحقیر مواجه بوده­است. باتوجه به ­مردانه­نویسی در تاریخ و ادبیات فارسی، کمتر می­ توان اطلاعات کاملی دربارۀ ویژگی­ های شخصیتی و جامعه ­شناختی زنان به ­دست آورد. در عصر قاجار و همزمان با تحولات در اروپا برخی از زنان آغازگر تحول در دربار شدند. حضور آنها در محافل سیاسی، اجتماعی و ادبی و آثاری که ازخود به­ جا گذارد­ه ­اند، برای شناخت میزان این تحولات اهمیت دارد. در میان این آثار، نامه­ ها به دلیل گزارش واقعیات زندگی، ارزش بیشتری دارند. این پژوهش برآن بوده­­ است تا با تحلیل این نامه­ها، میزان و چگونگی اعمال قدرت یکی از زنان درباری را بررسی­ نماید. روش پژوهش در این ­مقاله براساس تحلیل نامه­ های فروغ ­الدوله، دختر ناصرالدین­ شاه قاجار، و انطباق محتوای آنها با گزاره ­های قدرت میشل فوکو، نظریه ­پرداز قرن نوزدهم، استوار شده ­است. نتیجۀ به­ دست آمده حاکی از آن است که علی­رغم افزایش آگاهی و بیشتر شدن حضور این زنان در فعالیت­ های اجتماعی، آنها نتوانسته ­اند بدون پشت گرمی و حمایت مردان، خواسته­های خود را اجرا نمایند و از نظر توزیع قدرت، در مرتبه فرودست قرارگرفته­ اند.

کلیدواژه‌ها

کتاب­ ها
اتحادیه، منصوره (1388) زنانی که زیر مقنعه کلاهداری نموده­ اند، تهران: نشر تاریخ ایران.
آدمیت، فریدون (1394) امیر کبیر و ایران، چاپ یازدهم، تهران: خوارزمی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1349) صدرالتواریخ، تصحیح محمد مشیری، تهران: خوارزمی.
افشار، ایرج(1383) نامه­ های فروغ­ الدوله، تهران: فروزان.
امانت، عباس(1382) قبلۀ عالم، تهران: نشر کارنامه.
بامداد، بدرالملوک (1348) زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، ج2، تهران: انتشارات ابن سینا.
بشیریه، حسین (1381) جامعه ­شناسی سیاسی، تهران: نشر نی.
دریفوس، هیوبرت ورابینو، پل (1378) میشل فوکو، فراسوی ساختارگرایی و هرمنوتیک، ترجمۀ حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
سالور، قهرمان میرزا (1376) روزنامۀ خاطرات عین­ السلطنه، تهران: اساطیر.
سرمدی، عباس(1380) دانشنامۀ هنرمندان ایران و جهان اسلام، تهران: هیرمند.
سرنا، کارلا (1362) آدم ­ها و آیین­ ها در ایران، ترجمۀ علی اصغر سعیدی، تهران: زوار.
شیل، مری (1368) خاطرات لیدی شیل، ترجمۀ حسن ابوترابیان، تهران: نشراندیشه.
عاملی رضایی، مریم (1389) سفر دانه به گل(سیر تحول جایگاه زن در نثر دورۀ قاجار)، تهران: نشر تاریخ ایران.
فوکو، میشل (1378) مراقبت و تنبیه؛ تولد زندان، ترجمۀ نیکو سرخوش؛ افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
معیرالممالک، دوستعلی خان (1390) یادداشت­ هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران: نشر تاریخ ایران.
نوایی، عبدالحسین (1383) مهد علیا به روایت اسناد، تهران: اساطیر.
کریمی، بهزاد (1392) ناصرالدین شاه قاجار، تهران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب پارسه.
مقالات
اشرف نظری، علی(1384) مفهوم قدرت در اندیشه سیاسی هابز،  فصلنامۀ سیاست، مجلۀ دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ش69، صص287-261.
عاملی رضایی، مریم؛ حمیدی، سید جعفر (1387) حول جایگاه زن در نثر پیش از مشروطه(از دوره فتحعلی شاه تا مظفر الدین شاه)، مجلۀ تاریخ ادبیات، زمستان، ش 59، صص46-60.
قادرزاده، هیرش؛ نوری، هادی؛ نعیمی، عباس(1391) بازشناسی مفهوم قدرت دراندیشه فوکو، غربشناسی بنیادی، س3، ش2، پاییز و زمستان، صص127-107.
نوابخش، مهرداد؛ کریمی، فاروق (1388) واکاوی مفهوم قدرت در نظریات میشل فوکو،نشریۀ مطالعات سیاسی، دورۀ 1، شماره3، صص63-49.