نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

پژوهش حاضر می­ کوشد غزل نخست دیوان اشعار حافظ را از دیدگاه نقد فرمالیستی و ساختارگرایانه مورد ارزیابی قرار دهد. مقصود آن است که با استفاده از روش تحلیلی - توصیفی و مبانی زبان ­شناسی نشان دهیم که چگونه عناصر و اجزای  به ­هم ­پیوستۀ یک غزل در القای معنی و در حاضر نمودن عناصر غایب تأثیرگذارند. در این نوشتار با نگاه فرمالیستی به اصل توازن، یعنی تکرارهای آوایی، هجایی، و واژگانی توجه شده ­است تا خواننده دریابد که چگونه می ­توان از طریق شناخت موسیقی آوایی و معنوی غزل، دریچه­ های روشنی را به­ سوی معنی و مضمون گشود. در بررسی ساختاری نیز ضمن توجه به بحث تقابل­ ها، بر حضور عناصر غایب در متن ادبی و نقش خواننده به ­عنوان آفرینشگر ثانوی تمرکز شده ­است. بر اساس یافته ­های این پژوهش، متونی قابلیت بررسی فرمالیستی و ساختاری دارند که خالق اثر از نقش فرازبانی و ادبی زبان بهره برده باشد. بررسی غزل­ حافظ از دریچۀ صورت و ساختار، ضمن اینکه ما را به قلمرو زیباشناختی شعر او نزدیک می­ کند، از کلی­گویی ­های بدون استدلال نیز دور می ­سازد.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
احمدی، بابک (1391) ساختار تأویل متن، تهران: مرکز.
استعلامی، محمد (1383) نقد و شرح غزل­ های حافظ، جلد 1، تهران: سخن.
پورنامداریان، محمدتقی (1382) گمشدۀ لب دریا، چاپ اول، تهران: سخن.
تبریزی، همام (1351) دیوان اشعار، تبریز: مؤسسۀ تاریخ و فرهنگ ایران.
تسلیمی، علی (1390) نقد ادبی، چاپ دوم، تهران: کتاب آمه.
حافظ شیرازی، شمس­ الدین محمد (1367) دیوان، تصحیح قزوینی- غنی، چاپ اول، تهران: اساطیر.
حق­ شناس، علی­محمد (1370) مقالات ادبی،زبان ­شناختی، چاپ اول، تهران: نیلوفر.
حمیدیان، سعید (1392) شرح شوق، جلد دوم، چاپ اول، تهران: قطره.                                                                                        
خرمشاهی، بهاءالدین (1368) حافظ­ نامه، جلد اول، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
داد، سیما (1390) فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ پنجم، تهران: مروارید.
زرین کوب، عبدالحسین (1388) نقش بر آب، چاپ ششم، تهران: سخن.
ساوجی، سلمانی (1383) کلیات سلمان ساوجی، تصحیح عباسعلی وفایی، چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سعدی شیرازی، مصلح­ الدین (1385) کلیات سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، چاپ سوم، تهران: زوار.                             
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1391) رستاخیز کلمات، چاپ اول، تهران: سخن.                                   
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1397) این کیمیای هستی، دربارۀ حافظ، جمال­ شناسی و جهان شعری، جلد 1، چاپ دوم، تهران: سخن.   
شمیسا، سیروس (1385) نقد ادبی، چاپ نخست، ویرایش دوم، تهران: میترا.                                     
صفوی، کوروش (1373) از زبان­ شناسی به ادبیات، جلد اول، نظم، چاپ اول، تهران: چشمه.
صفوی، کوروش (1391) آشنایی با زبان­ شناسی در مطالعات ادب فارسی، چاپ اول، تهران: علمی.
عراقی، فخرالدین ابراهیم (1388) دیوان اشعار، به کوشش فرشید اقبال، چاپ اول، تهران: اقبال.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1398) تذکره ­الاولیاء، تصحیح محمد استعلامی، چاپ بیست و نهم، تهران: زوار.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1394) دیوان اشعار، تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر، چاپ نهم، تهران: نگاه.
فالر، راجر و دیگران (1369) زبان­ شناسی و نقد ادبی، ترجمۀ مریم خوزان و حسین پاینده، تهران: نی.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1393) کشف­ الاسرار وعده­ الابرار، به تصحیح علی­ اصغر حکمت، جلد 4، چاپ نهم، تهران: امیرکبیر.
هاوکس، ترنس (1394) ساخت­ گرایی و نشانه ­شناسی، ترجمۀ مجتبی پردل، چاپ اول، تهران: ترانه.     
همدانی، عین­ القضات (1370)تمهیدات، تصحیح عفیف عسیران، چاپ سوم، تهران: کتابخانۀ منوچهری.