نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

پیشوند فعلی پر /par/por/: و شکل ­های تغییر یافتة آن (فر، فل) در فعل های یک پیشوندی پرستیدن، فرمودن و فعل­های دو پیشوندی پراگندن، پراکندن، فلخمیدن وفرغانیدن، یکی از ده ­ها پیشوندی است، که به اوّل مصدرهای ساده در زبان فارسی و دیگر زبان­ های ایرانی، از زبان ایرانی باستان تاکنون افزوده شده و معنی خاصی را به فعل افزوده است، امّا با گذر زمان و سیر تحول طبیعی زبان فارسی و عامل مهم­تر، انتقال مرکزیت فرهنگی و سیاسی زبان فارسی از خاستگاه آن در خراسان و فرارودان به مرکز و غرب ایران (عراقِ عجم، آذربایجان و فارس) که عامّه مردم به زبان­ هایی غیر از فارسی تکلم می­کردند، و فقط خواص علما، شاعران و نویسندگان دوزبانه که فارسی را به عنوان زبان رسمی، آموزشی و ادبی آموخته بودند، بسیاری از مصدرهای پیشوندی، ناشناخته مانده و به کاربرد مصطلح و معمول آن­ها در متون رسمی، ادبی و تاریخی بسنده شده است، مصدرهای سادة ستیدن (پرستیدن)، مودن (فرمودن)، گندن (آگندن، پراگندن)، میدن (خمیدن، فلخمیدن)، نیدن (غانیدن، فرغانیدن)، حتی در خراسان مهجور و متروک گردیده است.
جستجوی پیشوند تاریخی «پر /par/،/por/» در متون مکتوب زبان فارسی و دیگر زبان­ ها و گویش­ های ایرانی (مرده و رایج) و حتی همسایه (حوزة زبان سانسکریت) و گردآوری اطلاعت و تفسیر و تحلیل آن، این واژه را  که صاحب­نظران، در مقولة حرف انگاشته­ اند، به واژه­ای مرکب از ریشة فعلی و پسوند (ر) ارتقاء داده است، و همچنین ده­ ها پیشوند تاریخی دیگر نیز ارزش جستجو و پژوهش را دارند.

کلیدواژه‌ها

کتاب ­ها
ابوالقاسمی، محسن (1373) ماده­ های فعل­ های فارسی دری، تهران: انتشارات ققنوس.
ابوالقاسمی، محسن (1375) دستور تاریخی زبان فارسی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ ها (سمت).
الادیب الکرمینی، علی ابن محمد ابن سعید  (1385) تکملة الاصناف، به کوشش علی رواقی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
آریانپور، منوچهر (1377) فرهنگ پیشرو آریانپور، تهران: نشر الکترونیکی و اطلاع رسانی جهان رایانه.
افشار شایان (1396) بن­نامۀ مصدرهای زبان فارسی، تهران: انتشارات مروارید.
افغانی نویس، عبدالله(1396) لغات عامیانۀ فارسی افغانستان، تهران: موسسه بلخ.
اوشیدری، جهانگیر (1371) دانشنامۀ مزدیسنا، تهران: نشر مرکز.
آیوازیان، ماریا(1371) وام واژه­ های ایرانی میانۀ غربی در ارمنی، تهران: موسسه مطالعه و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)
بهرامی، احسان (1369) فرهنگ واژه ­های اوستایی، تهران: نشر بلخ.
بویس، مری (1386) فهرست واژگان ادبیات مانوی در متن­ های پارسی میانه و پارتی­، ترجمه امید بهبهانی و ابولحسن تهامی، تهران: انتشارات بندهش.
پاشنگ، مصطفی (1393) فرهنگ پارسی پاشنگ، تهران: گروه ماژ.
تبریزی، محمد حسین بن خلف(1376) برهان قاطع، به اهتمام محمد معین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
تتوی، عبدالرشید (1386) فرهنگ رشیدی، تهران: انتشارات سیمای دانش.
جلالی نائینی، محمدرضا  (1384) فرهنگ سنسکریت-فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جهاندیده، عبدالغفور (1396) فرهنگ بلوچی فارسی، تهران: انتشارات معین.
حسن دوست، محمد (1383) فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی، زیر نظر سرکارآتی بهمن، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی نشر آثار.
حسن دوست، محمد (1389) فرهنگ تطبیقی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران: نشر آثار.
حسن دوست، محمد (1393) فرهنگ ریشه شناختی زبان فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
حسینی موسی، زهرا (1386) فرهنگ واژگان و کنایات شهربابک، کرمان: بنیاد کرمان­شناسی.
خلیلی، کامیاب (1371) فرهنگ مشتقات مصادر فارسی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
درخشانی، جهانشاه (1382) دانشنامۀ کاشان، تهران: بنیاد فرهنک کاشان.  
دشتی، جان محمد (2017)  بلوچی لبزبلد، کراچی پاکستان.
دهخدا، علی اکبر (1385) لغت نامۀ دهخدا، تهران: موسسة لغت نامه دهخدا.
دولتی بخشان، عبدالعزیز، فرهنگ بلوچی- فارسی، آمادة چاپ.
رضایی باغ بیدی، حسن (1394) دستور زبان پارتی، تهران: انتشارات ققنوس.
رواقی، علی(1390) فرهنگ شاهنامه،تهران: فرهنگستان هنر.
سروری، محمد قاسم بن حاجی محمد کاشانی (1341) مجمع الفرس، جلد سوم، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: علمی.
سلامی، عبدالنبی (1381) فرهنگ گویش دوانی، تهران: نشرآثار فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
سید هاشمی، ظهورشاه ( 2000م) سید گنج، فرهنگ بلوچی-بلوچی کراچی، پاکستان: آکادمی سیدهاشمی.
شالچی (اکبری شالچی) امیرحسین (1370) فرهنگ گویش خراسان بزرگ، تهران: نشر مرکز.
شامبیاتی، داریوش (1375) فرهنگ لغات و ترکیبات شاهنامه، تهران:نشر آران.
غیاثی گلپایگانی، جواد(1378) فرهنگ عامة گلپایگان، تهران: ناشر علم و ادب.
فره وشی، بهرام (1354) کارنامۀ اردشیر بابکان، تهران:  موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
فکرت، محمد آصف (1376) فارسی هروی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
قریب، بدرالزمان(1383) فرهنگ سغدی، تهران: فرهنگان.
قندهاری، فیروزه (1390) واژه نامۀ خرده اوستا، تهران: نشر بینش نو.
گروه مؤلفین(1385) فرهنگ فارسیِ تاجیکی، برگردان از سریلیک، محسن شجاعی تهران: معاصر.
مددی، ظهراب (1392) واژه نامۀ بختیاری، اصفهان: ناشر ظهراب مددی.
مکنزی، دیوید نیل (1378) فرهنگ کوچک پهلوی، میرفخرایی مهشید، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
میرفخرایی، مهشید (1394) بررسی دینکرد ششم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مینگل، عبدالعزیز (2009 میلادی). نُه زبانی لغت (فرهنگ نُه زبانه) اردو، فارسی، بلوچی، براهوئی، پشتو، پنجابی، سرائیکی، سندی، انگلیسی، لاهور پاکستان: ناشر urdu – science – board – org .
ناتل خانلری، پرویز، (1366) تاریخ زبان فارسی، جلد 2، تهران: نشر نو.
هُرن پاول، هوبشمان هانیریش (1394)فرهنگ ریشه ­شناسی فارسی،ترجمه و گواه­ های فارسی و پهلوی، جلال خالقی مطلق تهران: انتشارات مهرافروز.
یاحقی، محمد جعفر(1389) فرهنگنامة قرآنی، ترجمه های قرآن های آستان قدس رضوی، مشهد: ناشر استان قدس رضوی.
Long worth .DAMES BENGāL. Civil service balochi English Vocabulary 16.m
مقالات:
رضایتی کیشه خاله، محرم، دیان مهدی(1388) مقالة فعل­ های پیشوندی در آثار منثور فارسی از آغاز تا پایان قرن پنجم، ویژه نامة  نامه فرهنگستان (دستور)، شمارة5، صص 27-50.