نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد خلخال، دانشگاه آزاد اسلامی، خلخال، ایران.

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، اردبیل، ایران.

چکیده

برای شناخت جنبه‎های گوناگون تاریخ و فرهنگ مردم یک منطقه، سفرنامه‎ها ابزاری راه گشاست که اطلاعات درخوری ارائه می‎دهند. در این پژوهش چهار سفرنامۀ «میرزا فتاح‏خان، حاج‎سیاح، حاجی‎پیرزاده و اعتمادالسلطنه» از دوران قاجار انتخاب شده‎اند. این پژوهش با هدف بررسی مسائل اجتماعی و زیرساخت‎های اساسی آن در ساختار یک جامعه با روش توصیفی – تحلیلی در پی یافتن این پرسش است که چه مسائل اجتماعی در سفرنامه ‏های منتخب دورۀ قاجار بازتاب یافته‎است. نتایج نشان داد که سفرنامه‎نویسان دو رویکرد نسبت به مسائل اجتماعی دارند: نخست مطرح کردن مسائل و زیرساخت‎ها و دیگری برشمردن معضلات اجتماعی. در هر دو بخش بیشترین توجه را به مسائل اجتماعی، حاج‎سیاح و حاجی‎پیرزاده داشته‎اند. پیرزاده بیشتر بر آنچه در سایر کشورها و به‎خصوص اروپا بوده تأکید داشته اما حاج‎سیاح بیشتر در مورد مسائل اجتماعی و معضلات داخل ایران سخن گفته‎است. او با زبانی انتقادی، از وضعیت نابسامان زیرساخت‎های اجتماعی در ایران گلایه دارد. مقایسۀ مشاهدات سیاحان در مورد مسائل اجتماعی، نشان می‎دهد که در دوران قاجار زیرساخت‎های اجتماعی در حد بسیار نامطلوبی بوده که قابل مقایسه با پیشرفت‎های کشورهای اروپایی در همان دوران نیست. همین امر، منجر به پدید آمدن عدم نارضایتی از حکومت، عدم رفاه اجتماعی، تبعیض‎های طبقاتی، افزایش مهاجرت و... در ایران گردیده بود.

کلیدواژه‌ها

کتاب‎ها
اعتمادالسلطنه (1379) سفرنامۀ حاج علیخان اعتماد السلطنه، به کوشش سید علی قاضی عسکر، تهران: مشعر.
پوراحمد جکتاجی، محمد تقی (1355) فهرست توصیفی سفرنامه‎های انگلیسی موجود در کتابخانۀ ملی ایران، تهران: کتابخانه ملی ایران.
پیرزاده نائینی، محمدعلی (1342-1343) سفرنامۀ حاجی پیرزاده، از تهران تا لندن، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، 2 جلد، تهران: چاپخانه دانشگاه تهران.
پیرنیا، محمد کریم (1372) آشنایی با معماری اسلامی ایران، تدوین غلامحسین معماریان، تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
حکیمی، محمود (1383) همراه با سیاحان و جهانگران و مسافران تاریخ، جلد 1، تهران: آرون.
دانش‎پژوه، منوچهر (1380) سفرنامه؛ تا پخته شود خامی، جلد اول و دوم، تهرا ن :نشر ثالث.
رضائی، امیرمسعود (1389) ایران در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، تهران: پیمان.
رضوانیان، قدسیه (‎1388‎) از سرگذشت‎نویسی به داستان نویسی، بابلسر: انتشارات دانشگاه مازندران.
فتاح‎خان گرمرودی (1347) سفرنامه میرزا فتاح خان گرمرودی به اروپا در زمان محمدشاه قاجار، شامل سه رساله چهار فصل، شب نامه و سفرنامه ممسنی، به کوشش فتح الدین فتاحی، تهران: چاپخانه بانک بازرگانی.
محلاتی، میرزا محمد علی (حاج سیاح) (2526 ش) خاطرات حاج سیاح یا دورۀ خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح، به تصحیح سیف الله گلکار، تهران: امیرکبیر.
مقالات
بارانی، محمد‎رضا (1383) معرفی و نقد سفرنامۀ ابن فضلان، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره 1، صص 7-34.
عزت‎پور، عدالت (1391) معرفی و نقد سفرنامۀ ابن فضلان، ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 170، صص 109-115.
میرزایی، حسن؛ پروین، امیر (1389) نمایش دیگری: جایگاه غرب در سفرنامه‎های دورۀ ظهور مشروطیت، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره سوم، شماره 9، صص 77-105.
منفرد، افسانه (1389) حمام: فرهنگ و معماری، دانشنامه جهان اسلام، ج 14، تهران: دائره المعارف بزرگ اسلامی، صص 106-120.
همایون، محمد‏هادی (1387) سیمای جهانگردی در فرهنگ اسلامی، مجله نامه پژوهش فرهنگی، زمستان، شماره 14 ، صص 179 – 208.